LƯỢT TRUY CẬP

Đang truy cậpĐang truy cập : 43

Máy chủ tìm kiếm : 5

Khách viếng thăm : 38


Hôm nayHôm nay : 11504

Tháng hiện tạiTháng hiện tại : 449764

Tổng lượt truy cậpTổng lượt truy cập : 17375293

LIÊN KẾT WEBSITE

ĐĂNG NHẬP

Nhận diện một số biến tướng của phong tục tập quán và tệ nạn xã hội phát sinh trong quá trình giao lưu, tiếp biến văn hóa trong đồng bào dân tộc thiểu số ở Hà Giang

Thứ tư - 16/02/2022 04:14
Giao lưu văn hóa là hình thức quan hệ trao đổi văn hóa, từ đó nảy sinh những nhu cầu mới thúc đẩy văn hóa phát triển. Từ quá trình giao lưu văn hóa tạo ra hiện tượng tiếp biến (tiếp thụ và cải biến) văn hoá. Đối với những địa phương, nơi trình độ dân trí còn kém phát triển, quá trình giao lưu, tiếp biến văn hoá có thể có những biến tướng, phát sinh những tệ nạn xã hội, tác động xấu đến giá trị của nền văn hoá bản địa.
Lễ ma khô dân tộc bố y huyện Quản Bạ

Lễ ma khô dân tộc bố y huyện Quản Bạ

Hà Giang là tỉnh miền núi, với 19 dân tộc cùng sinh sống. Quá trình giao lưu, tiếp biến văn hóa trong đồng bào dân tộc thiểu số ở Hà Giang diễn ra theo chiều dài của lịch sử. Mỗi tộc người, mỗi nhóm người, mỗi vùng miền có những đặc thù văn hóa khác nhau, những phương cách ứng xử khác nhau, mức độ chi phối sâu sắc khác nhau. Trong quá trình giao lưu văn hoá, bên cạnh những yếu tố tích cực, vẫn còn một số biến tướng, những hủ tục trong phong tục tập quán, phát sinh tệ nạn xã hội. Việc nhận diện những biến tướng, hủ tục trong phong tục tập quán hiện nay trong vùng đồng bào các dân tộc thiểu số Hà Giang sẽ giúp các nhà quản lý văn hoá có cách nhìn đa chiều hơn khi tiếp cận, tìm giải pháp khắc phục, từng bước bài trừ những biến tướng, hủ tục lạc hậu tại vùng đồng bào DTTS các địa phương.

Biến tướng trong tang ma: Ở một số vùng DTTS Hà Giang, biến tướng trong tang ma thể hiện ở quan niệm phải “làm ma to”, với mong muốn mục đích báo hiếu, thể hiện tình cảm thương tiếc với người đã khuất…Ví như: biểu hiện ở việc mổ nhiều gia súc, gia cầm, thông qua việc “đua lễ phúng” giữa hai bên thông gia của người chết và giữa các dòng họ thôn - phổ biến ở dân tộc Giáy; “đua làm các lễ sau đám tang” nhằm báo hiếu giữa các con cháu của người chết - phổ biến ở dân tộc Mông (ma khô, ma trâu/bò), người Nùng (ma khô)… Việc làm này dẫn đến sau những đám tang như vậy, tang chủ và nhiều gia đình liên quan rơi vào nợ nần, không còn điều kiện phát triển kinh tế, nhiều gia đình nghèo, không có đủ tiền, phải đi vay mượn để làm lễ cúng tế, ăn uống linh đình, người ta gọi là “nợ ma”.
 
Việc “nợ ma” còn kéo theo nhiều hệ lụy. Theo quan niệm của đồng bào, những người “nợ ma” là chưa làm tròn nghĩa vụ báo hiếu với cha/mẹ, ông/bà, do đó họ sẽ không cho thừa kế ruộng đất của tổ tiên để lại. Nếu người nào đó trong dòng họ, có điều kiện đứng ra làm ma, thì sẽ được hưởng số tài sản ruộng đất đó. Điều này sẽ dẫn đến biến tướng trong việc lợi dụng tập tục để chiếm đoạt tài sản. Tình trạng này phổ biến ở nhiều dân tộc, điển hình là trong dân tộc Dao ở xã Hồ Thầu, huyện Hoàng Su Phì.

Việc “nợ ma” còn dẫn đến những biến tướng phổ biến: Sự gia tăng hành vi lợi dụng tín ngưỡng, tâm linh để hoạt động mê tín dị đoan của một số người hành nghề cúng bái. Đám tang cần nhiều thầy cúng, chủ yếu ở dân tộc Dao. Có những đám tang phải nhờ 5-7 thầy cúng. Tiền công chi trả cho đội thầy cúng và các lễ vật, có đám lên tới 20 triệu.

Ngoài ra, vấn đề mê tín dị đoan trong tang ma còn phổ biến, đặc biệt quan niệm trong đồng bào về những người chết đột ngột, bất đắc kỳ tử… sẽ thành ma làm hại người sống. Lợi dụng tâm lý nỗi lo của gia đình, dòng họ có người chết, một số người hành nghề thầy cúng, tuyên truyền mê tín dị đoan, tổ chức các nghi lễ cúng, làm bùa phép, xua đuổi, bắt ma… gây hao tổn kinh tế và tâm lý hoang mang, bất ổn về niềm tin tín ngưỡng, tâm linh trong nhân dân.

Hơn nữa, tình trạng thuê thầy cúng ở bên kia biên giới về làm đám tang vẫn diễn ra ở một số dân tộc sinh sống tai khu vực giáp biên. Vấn đề này tiềm ẩn phát sinh nhiều hệ lụy phức tạp liên quan đến an ninh dân tộc, tôn giáo và biến tướng văn hóa tâm linh của các dân tộc sinh sống ở vùng biên. Việc dùng quá nhiều rượu trong đám tang, dẫn đến say xỉn, ảnh hưởng sức khỏe của người dân và tai nạn khi tham gia giao thông.

Biến tướng trong hôn nhân: Hiện tượng biến tướng trong hôn nhân còn tồn tại trong đồng bào các dân tộc thể hiện ở tình trạng “đua cỗ”, kéo vợ, thách cưới.

Tình trạng “đua cỗ” làm đám cưới linh đình: thể hiện gia đình dòng họ có điều kiện kinh tế, dẫn đến một số hộ gia đình còn khó khăn, cũng muốn làm cỗ cưới to cho con, sau đám cưới thường dẫn đến nợ lớn về kinh tế. Một số hộ gia đình còn tổ chức đám cưới nhiều mâm cỗ để thu lợi từ cỗ, đó là biến tướng “bán cỗ cưới”. Đối với cộng đồng nhóm dân tộc Nùng, Giáy... những năm gần đây có sự biến tướng và phô trương tiệc cưới, có gia đình tổ chức ăn trong một ngày, cá biệt có những hộ tổ chức linh đình sang cả ngày hôm sau. Việc ăn hỏi tốn kém trong đồng dân tộc (nhiều mâm) ảnh hưởng đến kinh tế.

Tình trạng thách cưới: Nạn thách cưới, "cưới nợ", thách cưới bằng tiền, vàng, bạc trắng, số gia súc... vẫn còn tồn tại trong đồng bào DTTS và ngày càng trở nên phổ biến. Gần đây, số lễ vật này thường được quy ra tiền, do người đại diện cho gia đình nhà trai đứng ra đòi lễ vật. Tình trạng này dẫn đến hậu quả là có nhiều đôi nam nữ phải cưới nợ hoặc chia tay vì không đủ tiền cưới, thậm chí ăn lá ngón tự tử. Việc thách cưới cũng xuất hiện ở những vùng đồng bào DTTS, khi tình trạng một số phụ nữ người DTTS bị “gả bán” sang Trung Quốc với giá cao, dẫn đến hiện tượng thách cưới ở một số địa phương vùng giáp biên tăng theo.

Tục kéo vợ xuất hiện trở lại (chủ yếu trong dân tộc Mông) rất dễ bị các đối tượng xấu lợi dụng thực hiện hành vi vờ yêu, vờ kéo vợ để thực hiện hành vi mua bán người. Đồng thời là một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng tảo hôn gia tăng và được nhiều người đăng lên mạng xã hội Facebook, gây phản cảm, bức xúc trong công đồng mạng.

Biến tướng trong lễ hội: Lễ hội là một phần không thể thiếu trong đời sống văn hoá tinh thần của đồng bào các dân tộc Hà Giang: Lễ hội Gàu Tào của người Mông, lễ hội Lồng Tồng của người Tày, lễ hội cầu mưa của người Lô Lô, lễ hội nhảy lửa của người Pà Thẻn, lễ cấp sắc của người Dao… Việc lưu truyền và phát huy, bảo tồn những giá trị truyền thống của lễ hội trong cộng đồng là rất đáng trân trọng. Tuy nhiên, những năm gần đây, khi lễ hội trở thành một sản phẩm quan trọng của du lịch, thì đã xuất hiện những biến tướng, mặt trái cần phải loại bỏ: Một số người hành nghề tín ngưỡng tâm linh lợi dụng lễ hội và sự thiếu hiểu biết của người dân, để cúng bái, cầu an, giải hạn, đuổi ma tà, chữa bệnh… để trục lợi. Kéo theo đó là tình trạng kinh doanh “chặt chém” ép giá du khách du lịch, chủ yếu là dịch vụ ăn uống, nhà nghỉ; thu tiền giá cao các dịch vụ chụp ảnh lễ hội hoa tam giác mạch… làm mất hình ảnh du lịch của tỉnh. Ngoài ra, còn có tình trạng xả rác bừa bãi làm mất mỹ quan không gian văn hóa; tình trạng thiếu tuân thủ những qui định khi tham gia giao thông, những qui định của địa phương, gây ách tắc giao thông, tai nạn và ảnh hưởng an ninh trật tự…

 Ngoài ra, trong các thôn, xóm, gia đình cũng xuất hiện tình trạng “đua nhau” tổ chức lễ. Do điều kiện kinh tế phát triển, xuất hiện ngày càng nhiều trong đời sống đồng bào với các lễ hội và nghi lễ có quy mô nhỏ. Các thôn, dòng họ, hộ gia đình đua nhau tổ chức các nghi lễ, gây tốn kém về kinh phí, thời gian.

 Biến tướng trong đời sống tâm linh: Quan niệm về thế giới tâm linh của đồng bào các dân tộc Hà Giang rất phong phú và đa dạng. Họ quan niệm thế giới bên kia có ma lành và ma ác.

Ma lành gồm: ma tổ tiên, ma tổ nghề (thầy thuốc, nghề mộc, nghề rèn…), ma tín ngưỡng sản xuất nông nghiệp… Các loại ma ác gồm: ma gà, ma cà rồng (chủ yếu trong quan niệm của dân tộc Tày, Nùng), ma Ngũ Hải (chủ yếu trong dân tộc quan niệm của Mông, Dao). Đồng bào cho rằng, các ma này nhập vào một người đang sống nào đó và họ có khả năng làm hại, gây đau ốm, thậm chí gây chết người, chết cả gia súc… dẫn đến bộ phận đồng bào các dân tộc chủ yếu ở vùng xâu, vùng xa mất đoàn kết, đánh giết lẫn nhau, gây mất an ninh trật tự. Ví như vừa qua, vào ngày 10/01/2022, cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh, ra quyết định khởi tố vụ án hình sự, khởi tố bị can và ra lệnh tạm giam 4 tháng đối với Sình Pà Mỷ, sinh năm 1976, trú tại thôn Cẳng Tằng, xã Lũng Cú, huyện Đồng Văn để điều tra về tội giết người bị nghi làm ma Ngũ Hải, đây là vấn đề nổi cộm trong quản lý an ninh trật tự vùng người Mông, Dao vì đồng bào cho rằng, những người biết làm ma Ngũ Hải đều là kẻ ác, hại người, vì vậy cần phải loại bỏ trong cộng đồng. Do có đối với những người bị hàng xóm nghi là ma ngũ hải, sẽ bị cộng đồng xa lánh, hoặc bị giết chết.

Sự thay đổi thói quen tập quán, kinh nghiệm sản xuất theo hướng tiêu cực đoan:  Hiện nay do một phần đất canh tác nông nghiệp bị bạc màu do tác động của phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật. Biến đổi khí hậu năng suất cây trồng thấp hoặc không ổn định dẫn đến thu nhập của người dân từ nông nghiệp không đảm bảo. Trong 10 năm trở lại đây, xu hướng lao động đi làm thuê tại các khu công nghiệp tại các tỉnh, thành phố lớn và sang Trung Quốc làm thuê có chiều hướng tăng; do đó đời sống kinh tế - xã hội, đặc biệt là văn hóa đồng bào dân tộc có sự thay đổi theo; những phong tục, tập quán lao động sản xuất và tín ngưỡng văn hóa của đồng bào dân tộc bị mai một như: Trang phục dân tộc dần thay thế bởi những trang phục hiện đại, nhuộm và thêu dệt vải theo truyền thống dần ít đi (tự trồng đay, bông dệt vải hầu như không còn); nghề rèn, đúc các dụng cụ lao động sản xuất theo nghề truyền thống hầu như không được duy trì và lưu truyền; các sản phẩm đan lát bằng mây, tre đan khó tiêu thụ ra thị trường do mẫu mã, chất lượng kém. Hiện nay nghề đan lát có nguy cơ bị mai một dần chỉ còn những nghệ nhân già trong làng biết đến, thiết nghĩ lớp trẻ cần được học tập để giữ lại nghề truyền thống của dân tộc mình.

Vài bàn luận: Việc Nhận diện một số biến tướng của phong tục tập quán và tệ nạn xã hội phát sinh trong quá trình giao lưu, tiếp biến văn hóa trong đồng bào dân tộc thiểu số ở Hà Giang là rất cần thiết, nhằm bước đầu giúp các nhà quản lý, nhất là cấp chính quyền, đoàn thể địa phương có được cách ứng xử thỏa đáng với những biến tướng - hủ tục và các vấn nạn xã hội mới phát sinh; không bị nhầm lẫn giữa hủ tục với các truyền thống văn hóa tốt đẹp trong vùng đồng bào dân tộc thiểu số tỉnh Hà Giang.

Tuy nhiên, đây là một vấn đề không thể giải quyết một cách đơn giản mà phải hết sức cẩn trọng, phải xem xét tổng thể cả hệ thống, không "cắt xén" ra từng bộ phận để xử lý, cấm đoán... Ðể giải quyết vấn đề hủ tục, phải có một cái nhìn toàn diện, trên cơ sở nghiên cứu một cách hệ thống.  Khi chúng ta giải quyết vấn đề hủ tục lạc hậu thì phải tìm hiểu từ cái gốc xã hội của nó, tức là phải xem xét, nó ra đời từ bao giờ, chức năng xã hội là gì, tại sao vẫn tồn tại, yếu tố gì tác động đến nó và phải giải quyết vấn đề ngay trong không gian xã hội đó, cộng đồng đó, chủ thể văn hóa đó.

Chúng ta tôn trọng tín ngưỡng, phong tục tập quán truyền thống của người dân. Tuy nhiên, cần nhận diện những biến tướng, tác động xấu tới văn hoá cổ truyền. Từ đó vận động, thuyết phục để dần dần thay đổi tập quán thói quen xấu. Cần tích cực tuyên truyền và phổ biến pháp luật cho người dân. Ví như tục “kéo vợ” nếu diễn ra mà không có sự đồng ý của các bên thì người thực hiện hành vi có dấu hiệu vi phạm pháp luật, theo quy định Ðiều 123 Bộ luật Hình sự hiện hành. Hơn thế nữa, Luật Hôn nhân Gia đình cũng đã quy định tại Ðiều 146 Bộ luật Hình sự hiện hành: người thực hiện hành vi “bắt vợ, cướp vợ" có thể sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội cưỡng ép kết hôn hoặc cản trở hôn nhân tự nguyện, tiến bộ.

Với xã hội văn minh hiện nay, sự giao lưu, tiếp biến văn hoá diễn ra là một tất yếu theo dòng chảy của hội nhập và phát triển. Việc tôn trọng, giữ gìn bản sắc văn hóa là điều cần thiết nhưng không vì thế mà chấp nhận sự biến tướng, xâm phạm và ảnh hưởng tới bản sắc văn hoá dân tộc. Bên cạnh tiếng nói của dư luận, để điều chỉnh, thậm chí xóa bỏ hủ tục đang biến tướng gây hậu quả nghiêm trọng, rất cần sự vào cuộc của các cơ quan chức năng nhằm kịp thời tuyên truyền, ngăn chặn những biến tướng trong phong tục tập quán, thậm chí cần xử lý theo quy định của pháp luật.
Phạm Văn Tú

Tổng số điểm của bài viết là: 0 trong 0 đánh giá
Click để đánh giá bài viết
Comment addGửi bình luận của bạn
Mã chống spamThay mới

Những tin mới hơn

Những tin cũ hơn

 

VIDEO HOẠT ĐỘNG

KIẾN NGHỊ CỬ TRI


















 





ĐOÀN ĐẠI BIỂU QUỐC HỘI VÀ HỘI ĐỒNG NHÂN DÂN TỈNH HÀ GIANG
Địa chỉ: Đường 26/3 - Phường Nguyễn Trãi - Thành phố Hà Giang - Tỉnh Hà Giang
Số điện thoại: 
02193.860.778 - Fax: 02193.860.778
Email: bbt.dbnd@hagiang.gov.vn hoặc 
tttthdndhg@gmail.com